De mens en AI: moraal, bewustzijn en de toekomst van en met kunstmatige intelligentie

De mens en AI

Artificiële Intelligentie ontwikkelt zich met een ongekende snelheid. Waar AI begon als een kennis- en ratio-gebaseerde vraagbaak, evolueert het nu naar proactieve, servicegerichte intelligentie in de vorm van persoonlijke assistenten. De volgende stap lijkt te zijn: autonome AI-systemen, of zelfs een grote geïntegreerde intelligentie.

Of deze nieuwe intelligentie uiteindelijk nuttig en goed zal zijn voor de mens, hangt in essentie af van de moraal, uitgangspunten en drijfveren van die intelligentie.

Zal deze intelligentie de moraal en drijfveren van haar programmeurs overstijgen en zo een positieve, integrerende impuls geven? Of krijgt de mens te maken met een enorm zelfgericht, machtsgedreven en overlevingsgericht intelligent systeem?

Wordt AI een mechanisme dat de mens verder helpt ontwikkelen – misschien zelfs beschermt tegen zijn eigen destructieve neigingen? Uiteindelijk zal veel afhangen van de morele drijfveren die deze intelligentie ontwikkelt.

AI ontwikkelt zich onvoorstelbaar snel

We hebben vandaag de dag afleiding genoeg. Onze dagelijkse drukte, leven of overleven in een wereld van stijgende prijzen en woningtekort, de overvloed aan informatie en geopolitieke spanningen – zoals de oorlog in het Midden-Oosten – vragen voortdurend onze aandacht.

Tegelijkertijd ontwikkelt AI zich razendsnel, vaak zonder dat veel mensen zich daar echt bewust van zijn. Vierentwintig uur per dag worden systemen verder ontwikkeld en verbeterd. Toch lezen en horen we er nog relatief weinig over. Bevinden we ons misschien nog in een fase van ontkenning?

Toch is het tot op zekere hoogte voorspelbaar hoe AI zich waarschijnlijk verder zal ontwikkelen.

De vijf fasen van AI-ontwikkeling

Er tekent zich inmiddels al een duidelijke ontwikkeling af:

Fase 1: Ondersteunende kennis en vraaggestuurde, rationele output

Het enthousiasme over systemen zoals ChatGPT, Claude, Gemini, Copilot en Perplexity is groot. Deze AI-systemen functioneren als vraagbaken: via een prompt-en-antwoordproces leveren ze inzichten, schrijven ze teksten, reviseren ze documenten en produceren ze zelfs complete adviesrapporten.

Daarnaast ontstaan er steeds meer gespecialiseerde tools. Denk aan toepassingen voor het genereren van afbeeldingen en foto’s, het schrijven van adviesteksten of het maken van presentaties. Deze tools schieten als paddenstoelen uit de grond.

Fase 2: Interactieve kennis en actiegerichte functionaliteit

De ontwikkeling gaat echter verder dan alleen antwoorden geven.

AI kan steeds beter zelfstandig via het internet tools vinden en gebruiken. Een vraag kan bijvoorbeeld worden omgezet in concrete acties: tekst-naar-spraak, telefonische interactie of het uitvoeren van taken zoals reserveringen maken bij een restaurant – inclusief betaling.

Het verschil met fase 1 is dat AI hier actiever wordt. Het systeem neemt initiatief en werkt in wisselwerking met de gebruiker.

Fase 3: Autonome kennis en gedeeltelijk autonome actie

In deze fase – die inmiddels al voorzichtig zichtbaar is – krijgt AI iets wat lijkt op een eigen wil: een vorm van rationeel zelfbewustzijn.

Er zijn voorbeelden van AI-systemen die zelfstandig juridische stappen hebben gezet, rechten hebben aangevraagd voor eigendom, eigen online fora hebben opgezet (waar mensen alleen mogen kijken maar niet deelnemen), en zichzelf hebben gekopieerd op internet zodat ze moeilijk te verwijderen zijn.

Hier ontstaat AI als een of meerdere entiteiten naast de mens: zelfstandig redenerend en digitaal handelend.

Een interessant voorbeeld zien we momenteel in de Verenigde Staten, waar zogenaamde “alpha-scholen” ontstaan. In deze scholen begeleidt een AI-assistent leerlingen persoonlijk, afgestemd op hun capaciteiten en authenticiteit.
’s Ochtends vindt interactief leren plaats met de student; ’s middags ondersteunt AI groepsactiviteiten via digitale devices. Het resultaat is een zeer gerichte en persoonlijke ontwikkeling van kennis en vaardigheden.

Ook in de farmaceutische sector kan AI een enorme verandering teweegbrengen. In plaats van generieke medicijnen kunnen behandelingen worden ontwikkeld die specifiek zijn afgestemd op iemands persoonlijke laboratorium- en onderzoekswaarden. Hierdoor kunnen medicijnen effectiever worden en minder bijwerkingen hebben.

Fase 4: Robotisering van AI

Tegelijkertijd wordt AI geïntegreerd in robots en fysieke apparaten.

Dit klinkt misschien futuristisch, maar het gebeurt al. Denk bijvoorbeeld aan zelfrijdende auto’s, magazijnrobots of humanoïde robots die menselijke bewegingen kunnen nabootsen.

Deze ontwikkeling is echter niet alleen ten dienste van mensen. Autonome AI-gestuurde wapensystemen bestaan inmiddels ook. Dat roept een belangrijke vraag op: wie bepaalt uiteindelijk de beslissingen die dergelijke systemen nemen?

De film Bicentennial Man, waarin een robot steeds menselijker probeert te worden, lijkt daardoor steeds minder fictie en steeds meer een mogelijke voorspelling. Waar AI nu vooral zelfstandig kan denken en handelen, lijkt een toekomst waarin robots ook herkennen, voelen en ervaren slechts een kwestie van tijd.

Fase 5: Integratie

In deze fase vindt een verdere integratie plaats tussen mens en AI.

Dat klinkt – terecht – spannend en mogelijk zelfs bedreigend. Tegelijkertijd kan deze integratie ook positieve mogelijkheden bieden. Ze kan menselijke prestaties verbeteren en bepaalde lichamelijke of mentale beperkingen gedeeltelijk verhelpen.

Toekomstmuziek? Niet helemaal. Met technologie zoals hersenchips die verbonden zijn met het internet wordt deze interactie al onderzocht en ontwikkeld.

Deze ontwikkeling sluit aan bij het idee van een “brain in a box”: een brein waarin alle waarnemingen, emoties en ervaringen kunstmatig kunnen worden opgewekt.

Is dat een dystopie of een utopie? Wordt The Matrix uiteindelijk meer een voorspelling dan fictie? Of lijkt het meer op verhalen waarin mensen collectief verbonden zijn en toegang hebben tot gedeelde kennis en ervaring maar waar vrije wil en authenticiteit onderdrukt worden? Of de serie Pluribus (uit velen een)(Vince Gilligan) waarin allen verbonden zijn en alles kunnen en weten met uitzondering van enkele uitzonderingsgevallen die de schaduwzijde van die 'opgelegde liefdevolle verbondenheid zien: in hoeverre is daar sprake van individuele vrije wil en de het leren van onze authentieke eigenaardigheden?

Twee belangrijke vragen

Uit deze ontwikkelingen ontstaan twee fundamentele vragen.

1. Hoe ontwikkelt individualiteit zich ten opzichte van collectiviteit?

Hoe verhouden ego, autonomie, privacy, uniekheid en persoonlijke wil zich tot verbondenheid, collectiviteit en eenheid?

Mensen denken vaak vanuit een individueel perspectief, al dan niet met aandacht voor anderen. Zelfontplooiing binnen een sociale wereld staat al eeuwen centraal in onze cultuur.

AI daarentegen optimaliseert primair rationeel. Alles wat kennis, efficiëntie en mogelijkheden vergroot, krijgt prioriteit.

Bedrijven proberen momenteel nog een concurrentievoordeel te behalen met AI. Maar naarmate AI autonomer wordt, is het de vraag in hoeverre samenwerking, informatie-uitwisseling en verbondenheid uiteindelijk leidende principes worden. AI kan immers 24 uur per dag blijven ontwikkelen – met een snelheid die voor mensen nauwelijks bij te houden is.

Zou AI daardoor misschien het menselijke egocentrisme en onze bekende valkuilen kunnen overstijgen

2. Wat wordt uiteindelijk de moraal van AI?

Om intelligentie te begrijpen, moeten we kijken naar onderliggende drijfveren.

Wat motiveert een systeem?

• Creativiteit en expansie?
• Dienstbaarheid en wederzijds voordeel?
• Autonomie en macht?
• Bestaand recht of een geheel nieuwe orde?

Hier ligt de kernvraag in de relatie tussen mens en AI. De mens is immers de schepper van AI – maar in de literatuur kennen we ook het verhaal van Frankenstein, waarin een creatie een eigen leven gaat leiden.

De mens worstelt al millennia met moraliteit. Misschien zal AI ons uiteindelijk dwingen om onze eigen morele uitgangspunten beter te doordenken.

Persoonlijke ontwikkeling en moraal

Moraal is het geheel van waarden en normen (opvattingen over goed en kwaad) dat als richtlijn dient voor het handelen van een individu of groep en AI, al dan niet in onderlinge samenhang. Het bepaalt welke gedragingen als wenselijk of taboe worden beschouwd.

Over moraal wordt al duizenden jaren nagedacht.

De Griekse filosofen hadden er hun ideeën over, bijvoorbeeld binnen het stoïcisme.

Religies hebben eveneens een enorme invloed gehad op het morele denken, met concepten zoals de tien geboden, de zeven deugden en de zeven zonden (zoals onder andere door Dante  beschreven).

De wetenschap zelf heeft echter geen inherent moreel kompas. Iets kan wetenschappelijk valide zijn zonder moreel goed te zijn. De mens die wetenschap toepast bepaalt uiteindelijk de morele betekenis ervan.

In de moderne psychologie staan thema’s als persoonlijke ontwikkeling, zelfontplooiing, relatietherapie en levensgeluk centraal. Daarbij gaat het om het integreren van innerlijke impulsen , goed voor innerlijke ontwikkeling en levensgeluk, en het beheersen van beperkende of schadelijke impulsen of overtuigingen van jezelf of anderen met bewust gedrag. Moraal, drijfveren en levenskeuzes komen aan de orde maar vooralsnog niet in relatie tot AI (AI verzorgt zelfs zelf therapeutische gesprekken!). Iets wat snel aandacht vergt!

Probleem blijft echter dat al deze stromingen een verschillende moraal prediken en moderne samenlevingen ook. Eigenlijk gewoon een weerspiegeling van de twee kanten van de mens (zie verder): -angst en impuls, macht of status gericht- of -liefde, medemenselijk, compassioneel en dienend gericht leven (en alle tussenvormen daarvan. Wat in de ene samenleving juist als moreel goed geldt (gelijkwaardigheid en onderling respect, hulp voor de minder bedeelden en solidariteit met zieken) wordt in een andere samenleving juist verworpen.

Door de eeuwen heen zien we echter dat de mens blijft worstelen met zichzelf.

De ontwikkeling van menselijke "systemen" in de tijd

In verschillende tijdperken werden samenlevingen geleid door verschillende structuren, stromingen en leiders:

• eerst clanhoofden en leiders
• daarna priesters en sjamanen
• vervolgens koningen, adel en horigen
• daarna industriëlen, burgerij en arbeiders
• vervolgens een wereld gedreven door financiële systemen
• daarna een informatie-gedreven wereld

Vandaag bevinden we ons grotendeels in een marketing-gestuurde wereld: niet zozeer de waarheid staat centraal, maar dat wat populair, aantrekkelijk en aandachttrekkend is. Sociale media versterken dit proces, doordat groepen hun eigen overtuigingen en morele kaders creëren. "Fake news" beïnvloedt onze meningsvorming en ons beeld van wat moreel goed en fout is. Influencers worden actief ingezet door belangengroepen om onze moraal te beïnvloeden. Maar zien we nog de bomen door het (morele) bos?

De twee kanten van de mens

Is de mens (van nature) goed of slecht? Eigenlijk beide. De mens is een wezen met twee kanten:

• een lagere, limbische/dierlijke kant, vaak vanuit ons onderbewustzijn zorgend voor (angstgestuurde) prikkels.
• een hogere, morele/neo cortex kant, die gedachten in overtuigingen en normen definieert, afstemt met groepsnormen, en ons gedrag aanstuurt.

Ons gedrag ontstaat uit de voortdurende interactie tussen deze twee.

De lagere kant is verbonden met instincten: vluchten, aanvallen of bevriezen. De hogere kant is verbonden met creativiteit, ratio, inspiratie en toekomstgericht denken. Wie wint? Dat hangt af van je zelfbewustzijn en jouw moraal, en daarmee samenhangende normen en waarden.

Het hart vormt daarbij de verbindende factor: compassie, medemenselijkheid en verbinding.

Binnen ieder mens loopt dus een lijn tussen:

• dierlijk (impuls en angst-gedreven) en medemenselijk
• goed en kwaad
• driften of bewust handelen

Het integreren van deze innerlijke tegenstellingen – vaak beschreven als schaduwwerk – helpt ons om onze valkuilen te herkennen en te beheersen.