Spanningen in je relatie

Scheiden of bij elkaar blijven?

Een relatie is vaak de plek waar je je het meest verbonden wilt voelen. Tegelijk is het ook de plek waar spanning het snelst zichtbaar wordt.

Misschien herken je dat het niet in grote conflicten zit, maar juist in kleine momenten. Een gesprek dat net anders loopt dan je verwacht. Een partner die zich terugtrekt. Of een gevoel in jezelf dat je dichterbij wilt komen, wilt begrijpen wat er speelt, iets wilt herstellen voordat het verder verschuift.

Wat er dan gebeurt, voelt vaak logisch. Maar wie iets beter kijkt, ziet dat het zich herhaalt. En dat het niet alleen over de ander gaat.

In veel gevallen speelt er een patroon van onveilige hechting. Een manier van omgaan met nabijheid, spanning en vertrouwen die ooit is ontstaan — vaak in je opvoeding, zoals al beschreven door John Bowlby — en die zich later in je relaties blijft herhalen.

Onveilige hechting speelt overigens niet alleen een grote rol in je relatie met je levenspartner, maar ook in je relaties met vrienden of collega’s en hoe je naar de wereld kijkt.

Ongeveer de helft van de mensen heeft in meer of mindere mate zo’n onveilig hechtingspatroon blijkt uit onderzoek. Dat betekent dat de kans groot is dat je het tegenkomt — bij jezelf, bij je partner, of bij jullie allebei.

Het goede nieuws is dat het een patroon is. En dus geen vast gegeven.

Wat er onder spanning in relaties speelt

Wanneer spanning ontstaat in een relatie, bewegen mensen zich vaak langs herkenbare patronen.

Er zijn vier hechtingsstijlen — zoals ook wordt uitgelegd in dit filmpje door Diane Poole Heller —:

• veilige hechting
• behoeftige (angstige) hechting
• vermijdende (vluchtende) hechting
• gedesorganiseerde (afwisselend behoeftige en vermijdende) hechting

Deze indeling helpt om te zien waarom dezelfde situatie bij de één leidt tot toenadering en bij de ander tot afstand.

Veilige hechting

Wie veilig gehecht is, heeft doorgaans geleerd dat nabijheid en autonomie naast elkaar kunnen bestaan. Je kunt je verbinden zonder jezelf te verliezen, en afstand verdragen zonder direct onveiligheid te voelen. Je reageert vanuit (zelf)vertrouwen, kunt geven en nemen en bewaakt gezonde grenzen.

Spanning hoort bij een relatie, maar neemt niet direct alles over. Er blijft ruimte om te luisteren, om te voelen wat er speelt bij de ander, zonder dat je eigen gevoel van waarde of veiligheid onder druk komt te staan.

Wanneer een relatie structureel uit balans raakt, zal iemand met een veilige hechting eerder besluiten dat het niet meer werkt — niet vanuit paniek, maar vanuit helderheid.

Onveilige hechting: behoeftigheid en vluchtgedrag

Bij onveilige hechting ligt dat anders. Nabijheid en spanning raken sneller met elkaar verweven.

Aan de ene kant kan er een patroon van behoeftigheid ontstaan. De behoefte om gezien en bevestigd te worden wordt zo sterk dat je partner — vaak onbewust — degene wordt die iets moet invullen wat eerder ontbrak. Dat zie je terug in het zoeken naar contact, het analyseren van situaties, pleasegedrag en het willen herstellen van verbinding.

Aan de andere kant ontstaat juist het tegenovergestelde: vluchtgedrag. Zodra de relatie verdiept of spanning oploopt, ontstaat de neiging om afstand te nemen. Gesprekken worden vermeden, twijfel groeit, en argumenten verschijnen die verklaren waarom de relatie misschien toch niet klopt.

In beide gevallen spelen vaak triggers een rol — situaties die iets raken wat al langer in je aanwezig is. Wat daarna gebeurt, voelt als een reactie op het moment, maar is vaak een herhaling van iets dat dieper ligt.

Hoe dat er in de praktijk uit kan zien

Jeroen en Maaike ontmoeten elkaar en voelen direct een sterke klik. Er is verbinding, energie, het gevoel dat het klopt. Ze delen waarden, genieten van elkaars aanwezigheid en ervaren ook fysiek een sterke aantrekkingskracht.

In het begin lijkt alles moeiteloos te gaan.

Maar na verloop van tijd ontstaan er kleine scheurtjes. Maaike trekt zich soms onverwacht terug. Ze onderneemt dingen zonder dat te delen of af te stemmen. Voor haar voelt dat als ruimte — iets wat ze nodig heeft om zich vrij te blijven voelen.

Jeroen merkt dat en voelt onrust. Hij hoeft niet overal bij te zijn, maar begrijpt niet waarom er geen afstemming is. Hij zoekt het gesprek, probeert te begrijpen wat er speelt.

Wat voor hem een poging is om verbinding te houden, voelt voor Maaike als druk.
Wat voor haar ruimte is, voelt voor hem als afstand.

De gesprekken worden scherper. Jeroen gaat meer analyseren, proberen te herstellen. Maaike trekt zich verder terug en raakt steeds meer overtuigd dat de relatie haar benauwt.

Er volgen momenten van afstand, tijdelijke breuken. Uiteindelijk besluit Maaike dat haar twijfel reden genoeg is om te stoppen.

Voor Jeroen voelt dat als verlies. Voor Maaike als opluchting.

Maar de vraag die onder deze dynamiek ligt, is minder zichtbaar: reageren ze op elkaar — of op iets wat in henzelf wordt geraakt?

Zo lang Maaike of Jeroen hun eigen patronen niet doorzien en doorbreken, lopen ze het risico bij een volgende relatie weer in een zelfde patroon verwikkeld te raken.

Waarom begrijpen niet genoeg is

Veel mensen herkennen zich in deze patronen, maar merken dat inzicht hun gedrag niet direct verandert.

Dat heeft te maken met hoe ons brein werkt. Zoals Piet Vroon beschrijft in Tranen van de krokodil, reageren verschillende delen van het brein — het reptielenbrein, het limbische systeem en de neocortex — niet gelijktijdig.

Je emotionele reactie kan al actief zijn, terwijl je rationele denken nog probeert te begrijpen wat er gebeurt — en onder invloed van stress zelfs deels blokkeert. Tegelijk kan het gebeuren dat je die emoties juist niet kunt of wilt tonen, wat de spanning in je lichaam verder vergroot.

Na de situatie volgt vaak onbegrip, (zelf)verwijt of schaamte. En juist dat versterkt het patroon bij een volgende trigger.

Onder stress schakelt het reptielenbrein, samen met het limbische systeem, over op een van de basisreacties: vechten, vluchten of bevriezen. Precies die reacties zie je terug in onveilige hechtingspatronen — in de neiging om de ander op te zoeken, juist afstand te nemen of emotioneel af te sluiten.

Het verklaart waarom je enorm van iemand kunt houden en toch twijfels kunt ervaren. Of waarom je weet dat je niet wilt claimen of vluchten, maar het toch opnieuw gebeurt — dat je uit contact gaat, of juist overmatig contact probeert te houden.

En het verklaart waarom iets begrijpen nog niet de oplossing is voor het veranderen van je patroon. Onder stress is deze logica onbereikbaar voor je brein!

Wat we eigenlijk zoeken

Onder deze patronen liggen vaak dezelfde basisbehoeften: gezien worden, gewaardeerd worden, en je veilig voelen in contact met de ander — ook wanneer het spannend wordt.

Zowel behoeftigheid als vluchtgedrag zijn uiteindelijk pogingen om met die behoeften om te gaan.

Zoals relatietherapeut Sue Johnson in dit engelstalige filmpje beschrijft, ontstaat veiligheid in relaties juist in momenten van spanning — wanneer partners er voor elkaar zijn in plaats van zich terug te trekken of elkaar te verliezen in reactie.

Zes helpende inzichten om patronen te doorbreken

Het doorbreken van deze dynamiek begint meestal bij een verschuiving van focus: van de ander naar jezelf.

Die verschuiving krijgt in de praktijk vaak vorm langs een aantal samenhangende richtingen.

— Je innerlijke stemmen herkennen

De eerste stap is leren herkennen welke innerlijke stem aan het woord is. Spanning in je lichaam en emotie? Of onderdrukken en beredeneren? Is het angst die reageert, of is er nog contact met wat je werkelijk voelt? Die vraag ziet er voor iemand met verlatingsangst anders uit dan voor iemand met bindingsangst, maar de kern is hetzelfde.

Daarmee samenhangend ontstaat ruimte om niet direct te handelen vanuit die eerste impuls. De neiging om te claimen, te vluchten of te bevriezen is vaak snel. Pas wanneer je eerst tot rust komt, ontstaat er ruimte om te zien wat er werkelijk speelt.

Communicatie speelt daarin een belangrijke rol. Wanneer gevoelens en behoeften niet worden uitgesproken, ontstaat er ruimte voor interpretatie — en interpretatie wordt in gespannen relaties vaak ingevuld vanuit angst.

— Geweldloos communiceren

Geweldloos communiceren, zoals ontwikkeld door Marshall Rosenberg, helpt om die lagen zichtbaar te maken. De essentie is om oordelen uit te stellen. Door eerst waar te nemen zonder oordeel, vervolgens door te vragen en te verifiëren wat er werkelijk speelt, en daarna onderliggende gevoelens en behoeften zorgvuldig te verwoorden neemt de kans op onderling begrip toe en daarmee de kans op stress reacties af.

— De ervaring in jezelf waarnemen en benoemen

Daarnaast speelt tijd een rol. Veel spanning wordt gevoed door gedachten over wat eerder misging in je relatie of wat mogelijk weer zal gebeuren. De vraag is of het lukt om te blijven bij wat er nu gebeurt.

Kun je in het hier en nu wat je ervaart benoemen, of merk je dat je overspoeld wordt met gedachten over wat er in het verleden al gebeurd is, of waar je voor de toekomst bang voor bent een rol spelen in je afwegingen?

— Reageren vanuit zelfvertrouwen en zelfliefde

Een volgende stap ligt in het ontwikkelen van een steviger gevoel van eigenwaarde. Zoals Jan Geurtz beschrijft in zijn boek verslaafd aan liefde, ontstaat er pas ruimte voor een gezonde relatie wanneer je de ander niet nodig hebt om je compleet te voelen.

Om vervolgens vanuit die zelfliefde ook te kunnen reageren naar, en niet op de ander.

— Aanraken als het kan

Naast inzicht en reflectie speelt het lichaam een grotere rol dan vaak wordt gedacht. In situaties van spanning kan fysieke nabijheid — een aanraking, een omhelzing — soms meer doen dan een lang gesprek. (lees ook het verdiepende artikel: de biologie van onveilige hechting – waarom regulatie ook via het lichaam werkt en niet alleen via denken).

Aanraking veroorzaakt een chemische reactie in je lichaam waardoor stress afneemt en je beter kunt blijven redeneren.

— Accepteren en vergeven voor jezelf

Tot slot vraagt dit proces om acceptatie. Patronen verdwijnen niet door ze weg te duwen. Ze worden minder dwingend wanneer je ze leert herkennen en accepteren — een gedachte die ook terugkomt in het werk van Carl Jung. Wil je niet aan een roze olifant denken? Dan helpt een glimlach meer dan de gedachte proberen weg te duwen.

Onveilige hechting doorbreken

Voor wie merkt dat deze patronen dieper zitten of zich blijven herhalen, kan het helpend zijn om verder te kijken naar gerichte vormen van begeleiding, therapie of lichaamsgericht werk. (lees ook het verdiepende artikel: doorbreken van onveilige hechting – therapieën, coaching en traumawerk)

In meer complexe of langdurige gevallen, waarin ook lichamelijke klachten of zelfs systeembelasting een rol spelen, wordt soms gewerkt met meer integrale benaderingen zoals revalidatieprogramma’s. (lees meer in het verdiepende artikel: systeemziektes en onveilige hechting – en in het artikel over het SYRE programma)

Groeien in je relatie — of loslaten

Soms lukt het om binnen een relatie te groeien. Er ontstaat ruimte om patronen te herkennen, te benoemen en samen te doorbreken.

Soms ontstaat er afstand. Tijdelijk of definitief.

Samen mogen groeien in een relatie is voor beiden een verdiepende ervaring. Maar als dat niet mogelijk is, dan scheiden vaak uiteindelijk de wegen.

Wat in beide gevallen hetzelfde blijft, is dit: echte verandering begint niet bij het aanpassen van de ander, maar bij het doorzien van je eigen reactie.

Tot slot

Onveilige hechtingspatronen maken relaties niet onmogelijk. Maar ze maken ze wel complexer.

Wie ze niet herkent, blijft ze herhalen.
Wie ze begint te zien, krijgt ruimte.

Niet omdat alles daarmee direct verandert.
Maar omdat je niet langer automatisch reageert op wat je voelt.

En dat is waar echte groei begint.